Bóng rổ nam Trung Quốc đứng thứ tư tại ASIAD, thua Nhật Bản 20 điểm, thua Iran 9 điểm. Kết quả vừa ra, cả mạng nổ tung, mục "Quách Sĩ Cường bị sa thải" lao thẳng lên tìm kiếm nóng, tiếng gọi đổi thuyền gần như xô sập bảng nóng. Kết quả không ai ngờ: trong bức ảnh tập thể của đại hội tổng kết liên đoàn, Quách Sĩ Cường đứng vững ở vị trí trung tâm. Bên bóng rổ nữ, thành tích của Cung Lỗ Minh cũng không tốt, hợp đồng còn vài năm, căn bản không ai nhắc chuyện sa thải.
Đội Nhật Bản lần này ra quân vốn đã không phải đủ trụ cột. Đá đến mức này, đổi ai cũng tức trong lòng. Nhưng dư luận có gào đến đâu, tầng ra quyết định cũng không loạn theo. Người trong nghề đều hiểu, cái vị trí đứng này trong làng thể thao trong nước tự nó đã là tín hiệu thẳng nhất.
Ít nhất ở thời điểm này, liên đoàn không định vì một lần thất bại ở ASIAD mà lật đổ toàn bộ ban huấn luyện hiện có. Cửa sổ vòng loại World Cup tháng 11 chỉ còn hơn một tháng. Đổi thuyền lúc này, huấn luyện viên mới còn không có thời gian tập trung để ăn ý, không chừng tên cầu thủ cũng chưa thuộc hết. Động vào ghế huấn luyện viên ở cái mốc này thì đâu phải cải cách, thuần túy là đánh bạc.
Hoàn cảnh của Cung Lỗ Minh gần giống Quách Sĩ Cường. Bóng rổ nữ lần ASIAD này san bằng thành tích tệ nhất lịch sử, tiếng gọi sa thải ông cũng đợt này cao hơn đợt trước. Nhưng liên đoàn ngay từ tháng 9 đã ra thông báo, nói rõ Cung Lỗ Minh không có kế hoạch từ chức. Ông ký với liên đoàn hợp đồng dài bốn năm, phủ chu kỳ Olympic Los Angeles 2025–2028. Trong hợp đồng không đặt những chỉ tiêu cứng ngắn hạn kiểu vô địch Asian Cup hay vào tứ kết World Cup. Nhiệm vụ cốt lõi là dựng đội hình mới, tập nhóm nòng cốt trẻ.
Có bình luận viên bóng rổ nói rất thẳng: Cung Lỗ Minh có đáng bị sa thải và có bị sa thải hay không vốn là hai chuyện khác nhau. Nhìn tình hình hiện tại, khả năng ông bị sa thải gần như bằng không. Nghe có vẻ không gần tình người, nhưng nói trúng logic cơ bản nhất của thể thao chuyên nghiệp: hợp đồng là hợp đồng. Nếu một bản hợp đồng bốn năm chỉ vì một trận không đá tốt mà xé bỏ, sau này ai còn dám nhận roi chỉ huy đội tuyển, ai còn dám làm quy hoạch dài hạn cho chắc.
Nếu thật sự phá quy tắc, mọi người sẽ chỉ nghĩ đến việc làm ngắn hạn, làm một vụ rồi đi. Thắng là bản lĩnh của mình, thua là vận không may. Bóng rổ Trung Quốc sẽ mãi kẹt trong vòng đổi huấn luyện viên, xây lại, thua, rồi lại đổi huấn luyện viên, không thoát ra được. Liên đoàn giữ bản hợp đồng này, về bản chất là giữ chữ tín của hợp đồng, không phải cố ý bảo vệ một người cụ thể.
Điều thực sự đáng để chúng ta nói cho ra, là bài bình luận sắc của Bán Nguyệt Đàm thuộc Tân Hoa xã. Họ căn bản không mắc kẹt ở chuyện Quách Sĩ Cường hay Cung Lỗ Minh có đổi hay không, mà chọc thẳng vào căn bệnh sâu nhất của bóng rổ Trung Quốc. Bài viết nói, sân thi đấu chỉ nhìn thành tích, không thể lấy sự vất vả của quá trình để bù cho kết quả không tốt, càng không thể lấy thái độ đứng đắn để che điểm yếu về năng lực. Bộ logic ấy trên đấu trường quốc tế căn bản không đổi được sự tôn trọng.
Bài còn lấy đội tuyển nước khác ra so. Cầu thủ Nhật Bản quanh năm sang các giải ngoại để tôi luyện, trình độ từng bước đi lên. Đội Hàn Quốc còn lập riêng nhóm học tiếng Anh để chủ động bắt nhịp bóng rổ quốc tế. Nếu hướng nỗ lực của chúng ta tự nó đã lệch khỏi dòng chảy bóng rổ thế giới, thứ luyện ra không biến thành điểm số trên sân, thì phần vất vả ấy nói trắng ra chỉ là tiêu tốn tài nguyên vô ích. Phóng viên Tân Hoa xã sau trận cũng nói rõ: Nhật Bản chơi bóng rổ hiện đại, cách chơi của chúng ta gần như lùi về 30 năm trước.
Nói toạc ra, việc Quách Sĩ Cường và Cung Lỗ Minh ở hay đi chỉ là mấy chiếc lá dễ nhìn thấy nhất trên cái cây lớn bóng rổ Trung Quốc. Vấn đề thật đều chôn ở gốc: hệ thống đào tạo trẻ, cơ chế cạnh tranh của giải đấu, con đường bồi dưỡng nhân tài, những thứ đó mới là gốc bệnh kéo sập thành tích.
Tổng cục Thể dục Thể thao nhà nước từ sớm đã ban hành ý kiến thúc đẩy cải cách và phát triển bóng rổ, một mạch nêu 8 mặt với 27 biện pháp cụ thể, nói rõ phải khuyến khích những tỉnh có điều kiện khôi phục các tuyến đào tạo trẻ theo biên chế đầy đủ, dựng cơ chế đào tạo trẻ phối hợp bồi dưỡng, cùng hưởng lợi. Cùng lúc, giải CBA cũng đang lặng lẽ thay đổi thể chế.
Mùa 2026–2027, CBA khôi phục chế độ lên xuống hạng sau 22 năm. Hai đội xếp cuối mùa giải chính sẽ đá play-off với hai đội dẫn đầu giải NBL để tranh suất dự CBA. Thay đổi này nhìn thì chẳng liên quan gì đến việc huấn luyện viên đội tuyển ở hay đi, nhưng nó lại chọc đúng ổ bệnh sâu nhất của bóng rổ Trung Quốc: thiếu sức ép cạnh tranh lâu dài khiến chất lượng giải đi xuống, cuối cùng cắn ngược lại chính sức chiến đấu của đội tuyển.
Chủ tịch liên đoàn Quách Chấn Minh, trong chuỗi cải cách này, đóng vai trò hạt nhân nhất. Ông từng nêu yêu cầu tại hội nghị công tác giải đấu, đặc biệt nhấn mạnh phải cân đối mối quan hệ giữa ra nhân tài, ra thành tích và ra hiệu quả, phải mượn việc lên xuống hạng để tạo không khí chọn lọc kẻ mạnh, lấy cạnh tranh để thúc đẩy. Ông cũng thẳng thắn thừa nhận, trình độ tổng thể của bóng rổ Trung Quốc hiện nay vẫn còn khoảng cách không nhỏ so với kỳ vọng của người dân; sức cạnh tranh của đội tuyển, của giải đấu và của đào tạo trẻ đều chưa đủ, thiếu nhân tài trình độ cao.
Những phát biểu này đã cho thấy tầng ra quyết định của liên đoàn nhìn vấn đề rất rõ, hoàn toàn không phải món nợ hồ đồ. Quách Chấn Minh bị cuốn vào xoáy dư luận, nói trắng ra là vì ông ngồi ở vị trí này, nên phải gánh mọi sức ép của giai đoạn đau đớn khi cải cách. Đổi một huấn luyện viên chỉ cần ra một tờ thông báo, nhưng dựng lại một hệ thống hoàn chỉnh từ đào tạo trẻ đến giải đấu rồi đến đội tuyển thì phải mất nhiều năm, và còn cần bản lĩnh không bị dư luận cuốn đi trong thời kỳ đáy.
Trở lại câu mọi người quan tâm nhất: Quách Sĩ Cường và Cung Lỗ Minh rốt cuộc có bị sa thải không? Nhìn thông tin công khai hiện nay, trong ngắn hạn nhiều khả năng là không. Nhưng điều đó cũng không có nghĩa ghế của họ đúc bằng sắt. Vòng loại World Cup tháng 11 chính là cửa ải tiếp theo của Quách Sĩ Cường. Nếu bóng rổ nam lại thua đậm, sức ép dư luận và sự kiên nhẫn của tầng ra quyết định đều sẽ gặp một bài kiểm tra mới.
Hợp đồng bốn năm của Cung Lỗ Minh tuy có lớp bảo vệ của thể chế, nhưng cuối cùng vẫn phải lấy thành tích Olympic Los Angeles 2028 ra nói. Điều bóng rổ Trung Quốc cần nhất lúc này không phải cảm giác sướng của một lần đập đi xây lại, mà là sự kiên nhẫn để từng mắt xích vận hành đúng quy luật.
Từ đào tạo trẻ đến giải đấu rồi đến đội tuyển, từ chữ tín hợp đồng đến cơ chế cạnh tranh rồi đến bồi dưỡng nhân tài, mỗi bước đều phải có đủ thời gian để mài. Cổ động viên sốt ruột là bình thường, dư luận sôi cũng có thể hiểu, nhưng người ra quyết định không thể, đúng lúc cảm xúc lên cao nhất, lại đưa ra quyết định bốc đồng nhất. Đại khái đó chính là tín hiệu Tân Hoa xã muốn truyền khi định giọng cho bóng rổ Trung Quốc.
Tài liệu tham khảo: Bán Nguyệt Đàm, bình luận sắc về vấn đề tầng sâu của bóng rổ Trung Quốc
Tân Hoa xã: phân tích sau ASIAD của bóng rổ nam Trung Quốc
